Арқалық: қала жаңа рөлін қалай іздеп жүр

Бұрынғы боксит орталығын бүкіл Торғай өңірінің тірек қаласына қалай айналдырмақ

Неліктен мемлекет Арқалыққа қайтадан қаржы құйып жатыр — облыстық мәртебесінен, халқының едәуір бөлігінен және боксит кенішінен айырылған қалаға? «Бұрынғы моноқаланы құтқару үшін» деген жауап тым аз түсіндіреді. Қазіргі жоспар Арқалықты, Амангелді және Жангелдин аудандарын бірге қамтиды; жаңа жол елдің орталығын Торғай арқылы батыспен байланыстыруы тиіс; өндірістік жобалар мал шаруашылығы мен өңдеу төңірегінде құрылған. Осы құрылымда Арқалыққа жарты ғасыр бұрын өзі атқарған рөл қайта беріледі: үлкен ауылдық аумақтың қалалық орталығы ретінде қызмет ету.

Арқалықтың тарихы жиі бір кәсіпорынның драмасы ретінде баяндалады: қала боксит кен орнының маңында пайда болды, шикізат қоры таусылды, құлдырау басталды. Мұндай схема оның экономикасының елеулі бөлігін назардан тыс қалдырады. Кеңестік кезеңде Арқалық үш тірекке — кенішке, Торғай облысының орталығы мәртебесіне және аграрлық өңірге қызмет көрсетуге сүйенді. Олар жұмыспен қамту мен сұраныстың әртүрлі ағындарын қалыптастырды, бірақ бір жүйеге біріктірілген еді.

Дағдарыс кезең-кезеңімен өрбіді. Арқалық облыс орталығының функцияларынан айырылды, айналадағы аудандардың шаруашылығы бұрынғы жабдықтау және өткізу жүйесінің ыдырауын бастан өткерді, ал кейінірек боксит өндіру тоқтады. Қала бұрын бірін-бірі қолдап келген жұмыспен қамту мен сұраныстың бірнеше көзінен бірден айырылды.

Бүгінде Арқалықты басқа экономикалық негізде дамытуға тырысып жатыр. Жаңа жолдар мен әуежай оның оқшаулануын азайтуға тиіс, аграрлық жобалар — қаланы айналасындағы аудандардың шаруашылығымен байланыстыруға, ал қайта өңдеу мен қызмет көрсету — оған өңірлік орталық рөлін қайтаруға тиіс. Бұл модельдің табысы жекелеген жобалардың біртұтас экономикалық жүйеге ұласа ма, соған байланысты.

Арқалық 1956 жылы Амангелді кен орындары тобының маңында геологтар мен құрылысшылардың кенті ретінде пайда болды. 1965 жылы оған қала мәртебесі берілді. Торғай боксит кен басқармасы алюминий өнеркәсібіне арналған шикізатты өндіріп, оны одан әрі өңдеу үшін Павлодарға жөнелтті.

Мұндай бөлініс кеңестік өндірістік географияға сай келді. Тау-кен өндіру рудаға жақын шоғырланды, ал қайта өңдеу — қуатты энергетика мен саланың басқа буындарына жақын. Арқалық кепілдендірілген сұранысқа, жұмыс орындарына және инфрақұрылымға ие болды, бірақ тізбектің басы күйінде қалды. Неғұрлым күрделі өңдеу сатылары, инженерлік орталықтар және қосылған құнның едәуір бөлігі басқа қалада орналасты.

Біртұтас жүйе тапсырыстарды, тарифтерді және тасымалды қамтамасыз етіп тұрған кезде, бұл тәуелділік сенімді мамандану сияқты көрінді. Оның осал тұсы кейінірек байқалды. Арқалық түпкі өнім нарығына да, қайта өңдеуді дамыту туралы шешімге де, кен орнының пайдалану мерзіміне де іс жүзінде ықпал ете алмады. Алайда 1970–1980-жылдары қаланың қарқынды өсуін түсіндіру үшін бір кеніштің өзі жеткіліксіз болар еді.

1970 жылы Қостанай және Целиноград облыстарының аудандарынан Торғай облысы құрылды. Оның орталығы Арқалықта болды.

Жас өнеркәсіптік қала облыстық деңгейдегі басқару аппаратын, құрылыс, білім беру, медицина, мәдениет, көлік және байланыс салаларын алды. Оған мамандар келіп жатты, жаңа шағынаудандар өсіп, кәсіпорындар ашылды.

Әкімшілік реформаның артында шаруашылық міндет тұрды. Торғай кең әрі әркелкі аумақты қамтыды. Солтүстік және шығыс аудандар астық егіншілігімен және тың кеңшарларымен байланысты болды; қуаң оңтүстік пен батыс — жайылымдық мал шаруашылығымен. Аудандарға жабдықтау, техниканы жөндеу, ветеринариялық көмек, құрылыс, кадр даярлау, қайта өңдеу және шешім қабылдайтын орталық қажет еді.

Арқалық осы функцияларды байланыстырып тұрды. Қалада элеватор, ет комбинаты, сүт зауыты мен құс фабрикасы, көлік және жөндеу кәсіпорындары, құрылыс ұйымдары жұмыс істеді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі кеніштен тыс жұмыспен қамтуды кеңейтті. Оқу орындары мектептерге, шаруашылықтарға және облыс мекемелеріне кадр даярлады. Әуежай мен жолдар қашықтықтың өзі экономикалық кедергі болған аумақта адамдардың қозғалысын қамтамасыз етті.

Облыстық мәртебе тек әкімшілік деңгей ғана емес, экономиканың да бір бөлігіне айналды. Бюджеттік салымдар қалалық сұраныс қалыптастырды; ауылдық аудандар шикізат жеткізіп, қызметтер алу үшін келіп отырды; Арқалық өнімнің бір бөлігін қайта өңдеп, өңірге кадрларды, тауарларды және басқаруды қайтарып отырды. Қала сирек ауылдық қоныстануды өзара байланысқан шаруашылық жүйесіне айналдырды.

Арқалықтың үш тірегі бірін-бірі күшейтіп отырды. Кеніш тұрақты өнеркәсіптік жұмыспен қамтуды және теміржол жүгін қамтамасыз етті. Облыстық мекемелер бюджет, мамандар мен құрылыс әкелді. Ауыл шаруашылығы қаланың нарығын оның әкімшілік шекарасынан тыс кеңейтті: өнім, мал және кеңшарлардың қажеттіліктері өңдеу, тасымал және жөндеу үшін жұмыс қалыптастырды. Сондықтан қала бір ғана боксит карьері мүмкіндік беретіннен де ірі болды.

Облыстық мәртебе Арқалық үшін экономикалық базаның бір бөлігі болды. Қала арқылы бюджеттік шығыстар, құрылыс тапсырыстары, мамандар мен маңайдағы аудандар тұрғындарының ағындары өтетін. Сондықтан 1988 жылы Торғай облысын тарату әкімшілік аппаратты қысқартудан әлдеқайда көп нәрсені білдірді.

Шешім кеш кеңестік басқаруды ірілендіру логикасына сәйкес келді. Торғай облысында халық тығыздығы төмен болды, аграрлық мамандану басым еді және ол ірі мемлекеттік инвестицияларға тәуелді болатын. Жеке облыс орталығын ұстау артық шығын болып көрінуі мүмкін еді.

Алайда өңірде шаруашылық күйреу әлі болған жоқ. 1989 жылдың өзінде-ақ тұрғындар облысты қалпына келтіру жөніндегі комитет құрды, ал 1990 жылдың тамызында Қазақ КСР басшылығы оны бұрынғы шекараларында қалпына келтірді.

Бірақ қалпына келтірілген облыс енді басқа экономикалық шындыққа тап болды. КСРО ыдырағаннан кейін бұрынғы мемлекеттік сатып алулар, кеңшарларды несиелеу және өңіраралық жеткізілімдер тоқтады. Ауыл шаруашылығы үйреншікті жабдықтау және өткізу жүйесінен айырылды, қайта өңдеу кәсіпорындары — шикізат пен тапсырыстардан. Шаруашылықтың әлсіреуі халық пен бюджет кірістерін қысқартты, ал облыстық мәртебе енді бұзылып жатқан өндірістік байланыстардың орнын баса алмады.

1997 жылы Қазақстан әкімшілік өңірлерді ірілендіріп, олардың санын 19-дан 14-ке дейін қысқартты. Арқалық үшін бұл шешім қосымша соққы болды. Облыстық мекемелермен бірге қала көлік, сауда, құрылыс және қызмет көрсетуге деген тұрақты сұраныстан айырылды. Адамдар, бюджет қаражаты және басқарушылық шешімдер ағындары басқа облыс орталықтарына бағыттала бастады. Арқалық ғимараттарды, коммуналдық желілерді және даярланған кадрларды сақтап қалды, бірақ қаланы айналасындағы аудандармен байланыстырып тұрған торап рөлінен айырылды. Қаланың экономикасы өзі үшін құрылған инфрақұрылымнан жылдамырақ тартыла бастады.

Торғай боксит кен басқармасы тағы екі онжылдық бойы жұмысын жалғастырды. Сондықтан кеніштің кейін жабылуы дағдарыстың ең көзге түсерлік символына айналды. Шын мәнінде, бұл әлдеқайда бұрын басталған үдерісті аяқтады. Қызметкерлер саны кеніш игеріле берген сайын азая берді: 2014 жылы шамамен 900 адам, 2017 жылдың соңына қарай 793, 2020 жылдың басында 681 және сол жылдың тамызына қарай шамамен 500 адам болды. 2021 жылдың наурызында кәсіпорын іс жүзінде тоқтады.

Осы уақытқа қарай Арқалық халқының едәуір бөлігін жоғалтып үлгерді. 1989 жылғы санақ бойынша Арқалықта 62 367 тұрғын болған. 2022 жылғы мамырда қалалық әкімдік аумағында 38 449 адам тұрды, тікелей қалада — 25 511. Есепке алу шекаралары әртүрлі, алайда өзгерістердің бағыты анық: қалалық жүйе оны қамтамасыз етуі тиіс болған экономика мен халықтан әлдеқайда ауқымды болып шықты.

2000-жылдардың басында қызмет көрсетілетін желілердің ұзындығын қысқартып, коммуналдық қызметтерді тұрақтандыру үшін тұрғындардың бір бөлігін босап қалған шағынаудандардан басқа жерге көшірді. Бұл басқарылатын қысқарудың бір түрі болды — әлемдегі халқы азайып жатқан көптеген өнеркәсіптік қалаларға таныс шешім.

Қазақстан орталық және батыс өңірлер арасындағы неғұрлым тікелей жолды дамытып жатыр. «Орталық — Батыс» дәлізі Арқалық пен Торғай арқылы Ырғызға дейін өтеді және Астана мен Ырғыз арасындағы қашықтықты 573 километрге қысқартады. Негізгі ағындардан шет қалған аумақ ұзын көлік осінің бойынан орын алу мүмкіндігіне ие болып отыр.

Мемлекет үшін бұл бір мезгілде көлік және өңірлік даму міндеті. Жол ауыл шаруашылығы жерлері мен жайылымдарға қол жеткізуді ашады, мал мен өнімді тасымалдауды жеңілдетеді, жабдықтау құнын төмендетеді. Әуежай астанаға және облыс орталығына жылдам қатынасты қалпына келтіреді. Арқалық — Шұбаркөл теміржолы бұған дейін станцияның тұйық мәртебесін жойған еді. Осы бағыттардың бәрі бірге Торғайдың негізгі шектеуін — нарықтар мен қызметтерден алыстықты — әлсіретеді.

Арқалықты тірек нүкте ретінде таңдаудың себебі — жинақталған қалалық капитал. Мұнда облыс орталығы үшін салынған тұрғын үй, коммуналдық желілер, білім беру, медицина, мәдениет мекемелері және көлік инфрақұрылымы бар. Осындай деңгейдегі торапты нөлден салу қымбатқа түсер еді. Бұл жағдайда жаңғырту дегеніміз — бұрынғы әкімшілік жүйеден аман қалған активтерді қайта пайдалану.

Арқалықты қайта жандандырудың мәні бар, өйткені бір ғана жол жеткіліксіз. Транзит аумақ арқылы өтіп, онда дерлік ештеңе қалдырмауы мүмкін. Қозғалыс өңірлік дамуға айналуы үшін қайта өңдеу, қоймалар, жөндеу, білім беру, медицина, мемлекеттік қызметтер және мамандарға арналған тұрғын үй шоғырланатын қала қажет. Арқалықта осы инфрақұрылымның бір бөлігі бар және ол тарихи тұрғыда осындай рөл атқарып келген.

2026 жылдың қаңтарында Қазақстан Үкіметі Арқалық, Амангелді және Жангелдин аудандарын дамытудың 2026–2028 жылдарға арналған ортақ жоспарын бекітті. Ол жалпы құны 165,5 миллиард теңге болатын он бағыт бойынша 51 іс-шараны қамтиды.

Қала мен ауылдық аудандарды біріктірудің экономикалық қисыны аграрлық жобаларда айқын көрінеді. Арқалықта ірі қара малдың репродукторын, қой шаруашылығы кешені мен бордақылау алаңын құру, желатин өндіретін зауыт салу, құс фабрикасын кеңейту және құрамажем өндірісін іске қосу жоспарланған. Бұл кәсіпорындар бір экономиканың бірнеше буынын қамтиды: жем-шөп пен мал өсіруден бастап шикізатты қайта өңдеуге дейін. Айналадағы аудандар шаруашылықтар мен шикізат базасын қамтамасыз ете алады, ал Арқалықта қайта өңдеу, логистика және өндірістік қызметтер шоғырлана алады.

Жолдар, әуежай және коммуналдық инфрақұрылым осы құрылымның екінші бөлігін құрайды. Арқалық — Жезқазған жолы өнімді сыртқа шығаруды жеңілдетуге, әуежай — көлік оқшаулануын азайтуға, ал қалалық ортаны және әлеуметтік нысандарды жаңарту — Арқалықты кәсіпорындар мен мамандар үшін қолайлы орынға айналдыруға тиіс. Бұл инвестициялар қала тек өз тұрғындарына ғана емес, сонымен бірге айналасындағы ауылдық аумаққа да қызмет ете алса, экономикалық мәнге ие болады.

Алайда бұл жобалардың бірігуі әлі де өңірлік экономиканы қалыптастырмайды. Мал шаруашылығы кешендері жемшөп пен қызметтерді Торғайдан тыс жерлерден сатып ала алады, аудан шаруашылықтары — шикізатты Арқалықты айналып өтіп сата алады, ал жаңа жол — тек транзитті жеделдете түседі. Сондықтан нәтижені салынған нысандардың санымен емес, олардың арасындағы байланыстармен өлшеу керек: Арқалықта жергілікті шикізаттың қаншасы өңделеді, өңірдің шаруашылықтары мен кәсіпкерлері қанша тапсырыс алады, мұнда логистикалық және өндірістік қызметтер пайда бола ма, дайын өнім сыртқы нарықтарға шыға ма. Арқалықтың Торғайдың экономикалық орталығы рөлін қайтара алуы да осыған байланысты.

Арқалықты кеңестік күйіне қайтарып жатқан жоқ. Жаңа Торғай облысы құрылмайды, боксит кеніші қайта іске қосылмайды, ал халық саны алдағы жылдары бұрынғы қалпына келмейді.

Оның орнына мемлекет жоғалған жүйенің жаңа функционалдық баламасын құруға тырысып отыр. Көлік инфрақұрылымы аумақты нарықтармен байланыстырады, аграрлық жобалар тауар ағынын қалыптастырады, ал қала өңдеуді, кадрларды және қызметтерді шоғырландырады.

Мұндай тәсіл моноқаланы жаңа тірек кәсіпорын арқылы әдеттегі құтқарудан ерекшеленеді. Оның өзегі «қала — ауылдық аумақ — көлік дәлізі» байланысы болады. Бір элементтің сәттілігі басқаларына тәуелді. Аудандардың қуатты шаруашылығы болмаса, Арқалықта өңдейтін де, қызмет көрсететін де ештеңе жоқ. Қалалық орталықсыз ауылдық жобалардың шығыны көбірек болады. Сыртқы нарықтарға шығу болмаса, бүкіл жүйе тым шағын күйде қалады.

2028 жылға қарай нәтижені бірнеше белгі арқылы көруге болады: жаңа кәсіпорындардың тұрақты жүктемесі, өңір ішінде шикізат пен қызметтерді сатып алу, шикізат секторынан тыс жұмыспен қамтудың өсуі, тұрақты жолаушы және жүк ағыны, қаланың меншікті кірістері және осында жұмыс табатын түлектер саны. Демографияның ерекше маңызы бар. Көші-қонның бәсеңдеуі игерілген инвестиция көлемінен гөрі болашақ туралы көбірек айтады.

Ұзақ үзілістен кейінгі алғашқы тұрақты әуе рейсі бұл тарихқа күшті символ береді, бірақ әлі қорытынды емес. Арқалық елдің экономикалық кеңістігіне маңайдағы аудандар қайтадан оған қайта өңдеу, білім мен құзырет, қызметтер және нарыққа шығу мүмкіндігі үшін жүгінген кезде оралады. Бұл жағдайда Торғайдың орталығы ретіндегі рөлі қаланың экономикалық өмірінің негізіне айналады, ал кеніш қала тарихының маңызды бөлігі болып қала береді.