Парадокстар мектебі: PISA 2025 Қазақстанның білім беру саласы туралы не айтты

Отыз оқушысы бар кәдімгі сыныпты елестетіңіз. Барлығы оқи алады, көпшілігі еркін оқиды. Бірақ олардың он тоғызы мәтінді оқып шыққаннан кейін оны пайдалана алмайды: мазмұнын айтып бере алмайды, негізгісін таба алмайды, оны кім және не үшін жазғанын түсіне алмайды. Дәл осыны PISA өлшейді. Баланың не білетінін емес, өз білімін қалай қолдана алатынын.

Осы өлшем бойынша қазақстандық он бес жастағы оқушы ЭЫДҰ елдеріндегі орташа оқушыдан оқу бойынша төрт жылға жуық, математика бойынша екі жарым жылға, жаратылыстану бойынша үш жылға қалып қояды. Әлем соңғы циклде де шамамен бір жылға төмендеді. Бірақ біздің құлдырауымыз бұдан да терең, әрі ол кез келген цифрдан көп нәрсені түсіндіретін қайшылықтардан құралған.

Бастауыш мектеп зерттеулерінде посткеңестік елдер, соның ішінде Қазақстан, лайықты көрінеді. Балаларымыз санай да, оқи да, қайта жаңғырта да алады. Мәселе кейін басталады. Нұрлан Қиясовтың айтуынша, мектеп балаларды шамамен бесінші сыныптан бастап жоғалта бастайды: «Физикалық тұрғыда олар бізбен бірге, эмоциялық тұрғыда — бізбен бірге емес».

Руслан Қаратабанов мұны жүйе әлі күнге дейін бас тартпаған мұра деп түсіндіреді. Кеңестік педагогика пәндік білімді мықты берді, бірақ екі сатыда ғана тоқтады: білу және түсіну. Талдау, бағалау, жаңалық тудыру назардан тыс қалды. Бізді қалай үйретсе, біз де солай үйретеміз; бізді қайталауға үйретті. Оқулық әлі күнге дейін дереккөздерді салыстырып, өз ұстанымын қалыптастыруға итермелейтін құрал емес, дайын дұрыс жауаптардың көзі болып отыр.

Соңғы жылдардағы ең айқын парадокс: мектептер жақсарып жатыр, ал нәтижелер жоқ. «Комфортты мектеп» ұлттық жобасы әлемнің кез келген жерінде көрсетуге ұялмайтын сыныптар салды. Интерактивті тақталар, гаджеттер, жасанды интеллектімен өтетін пилоттық сабақтар: экранда колбалар бірігіп, формула бірден шығады. Әдемі. Бірақ Рахим Ошақбаевтың байқауынша, бұл — «көрдім де ұмыттым» қағидаты бойынша алынған білім.

Киясов мұны инновация парадоксының заңы деп атайды: егер жаңа технологияларды ескі педагогикаға жапсырса, нәтиже төмендейді. Қырық бес минут, отыз бала, бәріне қойылатын бағалар және қосулы тұрған бейнеролик — цифрландырудың шегі. Каратабанов мұны қысқаша тұжырымдайды: ойлануға мәжбүрлейтін тапсырмаларсыз мұның бәрі «жай ғана декорациялар, инновацияның витринасы» ғана.

Қазақстан мектебінің стандарттары, сарапшылардың бағалауынша, заманауи түрде жазылған және тікелей функционалдық сауаттылыққа бағытталған. Бірақ олардың айналасындағы жүйе басқа заңдылықтармен өмір сүреді. Мұғалімдерді оқушылардың нәтижелері бойынша емес, сертификаттар мен папкалар бойынша аттестаттайды. Мектепті интерактивті тақтаның болуына қарай аккредиттейді, ал балалардың нені үйренгеніне қарай емес. «Жүйенің барлық элементі бар, бірақ олар бір-бірімен үйлеспейді», дейді Каратабанов. Ал нәтиже тексерілмейтіндіктен, оған ешкім де жұмыс істемейді.

Кадрлар мәселесі де бөлек проблема. Киясов қосарланған теріс іріктеудің жиырма жылын сипаттайды: педагогикалық жоғары оқу орындарына басқа университеттерге түсе алмағандар баратын, ал ол жерден мектепке ең үздік түлектер бармайтын. 2019 жылдан бері жалақы да өсті, педагогикалық жоғары оқу орындарына конкурс та артты, бірақ сол буынның мұғалімдері бүгінгі күні басым көпшілігін құрайды және қазірдің өзінде директор болып отыр.

PISA-ның ең күтпеген сюжеті өңірлерге қатысты. Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстары, шағын жинақты ауыл мектептері мен шағын бюджеттері бола тұра, тұрақты түрде көшбасшылар қатарында қалып, кейде астаналардан да озып келеді.

Жауап ақшада емес. Тоқсаныншы жылдары көптеген өңірлер кадр тапшылығын бастан өткерді: мұғалімдер көшіп кетті, бос орындарды тәжірибесі жоқ адамдар шұғыл түрде толтырды, сырттай оқып жүріп білімін толықтырды. Солтүстік бұл соққыны жұмсағырақ өткеріп, мықты пән мұғалімдерін сақтап қалды. «Мүмкін, мұғалім оқырмандық сауаттылық дегеннің не екенін білмейтін шығар, бірақ биологияны керемет біледі», дейді Каратабанов. Қостанайда педагогтер өз табысын одан да қарапайым түсіндіреді: бізде мұғалімдерді даярлау жүйесі бар.

Бұл дағдылар мен білім туралы пікірталастағы маңызды уәж. Қаратабановтың айтуынша, пәндік база жоқ сыни ойлау бос нәрсе: дәл сондай табыспен «Шолпандағы алтыншы үйдегі Айды өте жақсы талдауға» болады. Химия кез келген әдістемеде химия болып қала береді.

Назарбаев Зияткерлік мектептері жеке іріктемеде математика бойынша әлемдік көшбасшылар деңгейіндегі нәтиже көрсетті, елдегі орташа көрсеткіштен сегіз жылдан астам оқу айырмасымен. Мұның бір бөлігі — іріктеу әсері. Бірақ бұрын НЗМ-де сабақ берген Каратабановтың айтуынша, әдеттегі шағын ауданнан шыққан, сол бірдей зертханалық жұмыстар мен зерттеулерден өткен бала да дәл сондай нәтиже көрсетеді. Мәселе — сабақтар күтілетін нәтижеден басталып құрылатын, ал тексеру дәл соны өлшейтін үйлесімді жүйеде.

Сол медальдің екінші жағы: Киясовтың айтуынша, бір Алматының ішіндегі күшті және әлсіз мектептердің арасындағы алшақтық үш жыл оқу айырмасына дейін жетеді. «Екі бөлек қала сияқты». Баланың қай жерде туғаны оның нені үйренетінін барған сайын көбірек айқындайды.

Барлық парадокстар бір жерге тоғысады: мұғалім мен сабақ. Соңғы жылдардағы реформалар жалақыны, ғимараттарды, емтихандарды және платформаларды өзгертті, бірақ сыныпта не болып жатқанына дерлік тимеді.

Сарапшылардың ұсыныстары, соған қарамастан, таңғаларлықтай қарапайым. Қаратабанов жаңа заңдарды емес, министрліктің қайта жазылған бұйрықтарын ұсынады: оқытуды нәтижеге бағдарлап құру, белсенді әдістердің мәнін қайта ашу (ойлауды жандандыру, сынып ішінде жүгіріп-шулау емес) және бақылауды, яғни мұғалімдерді аттестаттауды, оқушыларды бағалауды және мектептерді аккредиттеуді қайта құру. Киясов педагогикалық жоғары оқу орындары арқылы мұғалімдерді нөлден даярлауға, 5–9-сыныптарға арналған ұлттық оқу сауаттылығы бағдарламасына және отбасылармен жұмыс істеуге басымдық береді. «Мұның бәрі өте оңай, бірақ бір себеппен біз соған қиын жолмен келеміз», — деп түйіндейді Қаратабанов.

Министрлікке тәуелді емес нәрселер де бар. Сарапшылар отбасының бала жетістігіне мектептен де күштірек әсер ететінімен келіседі. Кеңестер қарапайым. Балаңыздан оқығанын қайта айтып беруін сұраңыз және оны кім, не үшін жазғанын сұраңыз. Күніне он минут тауып, онымен ересек адаммен сөйлескендей сөйлесіңіз. Кейде смартфонды да алып қойыңыз: «балаларға жалығуды қайтарыңыз», дәл сол жалығудан өзіндік ойлау туады.

Дайындалуға уақыт аз. 2029 жылғы PISA-ның келесі циклі медиа- және ИИ-грамоттылықты өлшейді: машина жазған мәтінді адам жазған мәтіннен ажырата білу, дипфейкті тану. Егер мектеп балаларды оқығанын ой елегінен өткізуге үйретпесе, бұл емтихан одан да қиын болады.