Қазақстанның моноқалалары: үлкен жүйенің мұрасы

Қазақстандық тәуелділік әлемдік тәуелділіктен несімен ерекшеленеді және неге тізімнің қысқаруы дағдарыстан шығуды әлі білдірмейді.

2012 жылы Қазақстанда ресми түрде 27 моноқала болды. Қазір тізімде 19-ы ғана қалды. Бұл арифметика қарапайым қорытындыға итермелейді: тәуелді қалалардың саны азайып келеді. Алайда Саран жаңа өндірістер іске қосылғаннан кейін бұл санаттан шықты, Арқалық — өзі пайда болуына себеп болған кәсіпорын тоқтағаннан кейін, ал Екібастұз — қуатты көмір-энергетикалық кешенін сақтай отырып. Мәртебенің бірдей өзгеруі үш түрлі экономикалық үдерісті жасырады.

Қазақстандық моноқалалардың проблемасы қолданыстағы тізілімдерден бұрын басталады. Олардың көпшілігі кеңестік аумақтық-өндірістік жүйе ішінде салынған. Мемлекет өндіруді кен орнының маңына, өңдеуді — энергия мен су бар жерге, машина жасауды — ірі өнеркәсіп тораптарының маңына орналастырды. Қала тізбектегі бір ғана функцияны, кепілдендірілген сұранысты және инфрақұрылымды алды. Ортақ жүйе ыдырағаннан кейін әрбір буын жаңа шекараларда, жаңа меншік иелерімен және нарықтық бағалармен қалды.

Сондықтан қазақстандық моноқала — зауыт жанындағы елді мекеннен әлдеқайда кең ұғым. Бұл — қоныстану жүйесінде, жолдарда, кәсіби дағдыларда және коммуналдық міндеттемелерде әлі де өмір сүріп келе жатқан бұрынғы экономикалық географияның бір бөлігі. Мемлекеттік саясат осы мұраны кәсіпорынның жеткізушілер мен нарықтарды өзі таңдайтын, адамдар көшіп кете алатын, ал қаланы ұстау өнімнің өзіндік құнына енді автоматты түрде кірмейтін экономикаға бейімдеуге тырысады.

Мәселенің ауқымын шеткері деп санауға болмайды. Үкіметтің деректеріне сәйкес, моноқалалар елдің өнеркәсіптік өндірісінің шамамен 40%-ын қамтамасыз етеді. Олардың мамандануы экспортты, энергетиканы және ірі өндірістік тізбектерді қолдайды. Аумақтық тәуекел тудыратын сол шоғырлану ұлттық экономикаға шығарылымның елеулі бөлігін береді. Қазақстанға бір мезгілде қуатты өнеркәсіптік өзектерді сақтап, олардың айналасында өмір сүретін қалалардың тәуелділігін азайтуға тура келеді.

Кеңестік модель моноқалаларға айқын мамандану берді. Рудный темір кенін өндіріп, байытты, Теміртау болат өндірді, Балқаш мыс өндірді, Екібастұз электр станцияларын көмірмен қамтамасыз етті, Арқалық бокситті Павлодарға жөнелтті. Негізгі өндірістің айналасында жөндеу, көлік, құрылыс, тұрғын үй, мектептер мен медицина мекемелері қалыптасты. Кәсіпорын мен қала бірыңғай әлеуметтік-өндірістік кешенді құрады.

Нарықтық өзгеріс бұл құрылымды бөлді. Өндірістік активтер компанияларға өтті, тұрғын үй мен әлеуметтік нысандардың елеулі бөлігі — жергілікті билік органдарына. Компания бизнестің бәсекеге қабілеттілігіне жауапты болды, ал қала — бұрынғы халық саны мен өндіріс ауқымына лайық салынған желілер мен қызметтерге жауапты болды. Кәсіпорын сақталып қалған жерде ол еңбек нарығына зор ықпалын сақтап қалды. Кәсіпорын қысқарған жерде қала әкімдігі әлсіз салық базасы мен қымбат инфрақұрылымға тап болды.

Қашықтық тәуелділікті күшейтеді. Тығыз қалалық жүйеде жұмысшы тұрғылықты жерін өзгертпей-ақ зауыт ауыстыра алады, ал жеткізуші көрші тапсырыс берушіні таба алады. Алыс қала үшін кәсіпорынның жабылуы көбіне бүкіл жергілікті нарықтың жоғалуын білдіреді. Қоныс аудару қымбатқа түседі, тұрғын үйді сату қиын, ал жаңа компания есепке тек цехты ғана емес, сонымен бірге логистиканы, энергияны, суды, кадрларды және қалалық ортаның сапасын да енгізеді.

Осылайша Қазақстанға тән ерекшелік қалыптасады: экономикалық мамандану кеңістіктік оқшауланумен ұштасады. Еуропаның өнеркәсіптік белдеуінде көрші университет, қала немесе еңбек нарығы бір сағаттық жол жерде болуы мүмкін. Қазақстандық орталықтардың арасында жүздеген шақырым жатыр. Мұнда жол мен теміржол экономикалық модельдің бір бөлігіне айналады, ал мектеп, аурухана және тұрғын үй жобаның сыртқы әлеуметтік қосымшасы емес, мамандарды тартудың шарты болады.

Моноқала тұрғыны үшін мұндай тәуелділік таңдау мүмкіндігінің тарлығынан көрінеді. Бір компания жалақы деңгейі мен мамандыққа қойылатын талаптарды айқындайды, ал жұмыстан айырылу көбіне бүкіл отбасының көшуін білдіреді. Кәсіпкер үшін бұл — бір ірі тапсырыс беруші мен шағын тұтыну нарығы. Әкімдік үшін — кәсіпорынның жағдайы, бюджет кірістері және коммуналдық қызметтерге сұраныс арасындағы тікелей байланыс.

Осы үш тәуелділік бір-бірінен алшақтауы мүмкін. Өндіріс өседі, бірақ автоматтандыру жұмыспен қамтуды шектейді. Қызметкерлердің жалақысы сауданы қолдайды, алайда жеткізушілер басқа жерде тіркелген және салықты сол жерде төлейді. Компания жекелеген әлеуметтік жобаларды қаржыландырады, ал тозған желілер қаланың балансында қалады. Сондықтан шығарылымның тоннасы немесе инвестиция көлемі аумақтың нақты жағдайын әлі сипаттай алмайды.

Жұмыс істеп тұрған қала құраушы кәсіпорын қалаға білікті жұмыс орындарын, салық түсімдерін, тапсырыстар мен инфрақұрылымды береді. Сонымен бірге ол тәуелділікті сақтайды: инвестициялар, жұмыспен қамту және жергілікті бизнестің кірістері әлі де бір компания мен бір саланың жағдайына байланысты айқындалады.

Бұл тәуелділікті азайтуға болады, егер кәсіпорын ресурстары оның өндірістік контурынан тыс жерде жұмыс істей бастаса. Мердігерлер өнімнің жаңа түрлерін игереді, жөндеу және инженерлік компаниялар басқа салалардан тапсырыс берушілер табады, ал қызметкерлер алған дағдылар әртүрлі жұмыс берушілерде қолданылады. Дәл осы үдеріс жұмыс істеп тұрған кәсіпорны бар қаланың әртараптандырылуын құрайды.

Екібастұз компаниялар санының жай ғана артуы жеткіліксіз екенін көрсетеді. Шахталар, электр станциялары, тасымалдаушылар мен жөндеу ұйымдары әртүрлі заңды тұлғаларға тиесілі, бірақ бір ғана көмір-энергетикалық тізбекке тәуелді. Көмірге сұраныстың өзгеруі немесе электр станцияларының жұмыс режимінің ауысуы оларға бір мезгілде әсер етеді. Мұндай жүйеде өндіріс көлемінің өсуі бұрынғы тәуекелді сақтай отырып, қаланың кірісін арттыра алады.

Тұрақтылық жинақталған құзыреттердің бір бөлігі басқа нарықтарды тапқанда пайда болады: жөндеу кәсіпорындары, инженерлік қызметтер және жабдық өндірушілер көмір энергетикасынан тыс тапсырыс берушілермен жұмыс істей алады. Ал егер қала құраушы кәсіпорын жойылса, қала алдында басқа міндет тұрады — қалған алаңдардан, желілерден және кадрлардан жаңа экономиканы құрастыру. Мұндай жолдан Саран өтіп жатыр.

Саран басқа үлгіні көрсетеді. Резеңке-техникалық бұйымдар зауыты құлдырағаннан кейін қала бос тұрған өнеркәсіп алаңын, желілерді және тұрғын ауданын алды. Бұл активтер ұзақ уақыт бойы ауыртпалық болды, кейін индустриялық аймақтың негізіне айналды. Аумағында автобус, шина, тұрмыстық техника шығаратын өндірістер және басқа да өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындары орналасты.

Үкіметтің деректеріне сәйкес, 2019–2024 жылдары Саранның өнеркәсіптік шығарылымы 5,6 есе өсті, өңдеу өнеркәсібінің үлесі 92%-ға жетті, салық түсімдері үш есе артты, екі мыңнан астам жұмыс орны құрылды. Бұл кейс мемлекет инвестор үшін кіру құнын қалай төмендете алатынын көрсетеді: жер мен желілерді дайындау, қаржыландыруды, оқытуды және алғашқы сұранысты қамтамасыз ету.

Негізгі сынақ іске қосылғаннан кейін басталады. Зауыттар әртүрлі тауарлар шығарады, бірақ бірдей жеңілдіктер пакетіне, импорттық құрамдас бөліктерге және мемлекеттік сатып алуларға тәуелді болуы мүмкін. Өтпелі кезеңнің тереңдігі жергілікті жеткізушілер мен инженерлік қызметтердің пайда болуына, жұмыскерлер үшін бәсекенің қалыптасуына және кәсіпорындардың нарықтық цикл ауысуына төтеп бере алуына байланысты. Саран жобалар арасындағы байланыстар бастапқы қолдау пакетінен күштірек болса, толыққанды жаңа өнеркәсіптік жүйеге айналады.

Арқалық формалды критерийдің әлсіздігін көрсетеді. Торғай боксит кен басқармасы қолжетімді шикізат қоры таусылғаннан кейін жұмысын тоқтатты, сөйтіп қала моноқала анықтамасына сәйкес келмей қалды. Алайда тәуелділік жойылып кеткен жоқ: ол бұрынғы жұмыс берушінің, мердігерлік тапсырыстардың және өнеркәсіптік келешектің болмауына айналды.

Мұндай қалаға зауыт үшін тағы бір алаң ұсыну аздық етеді. Оның қандай аумаққа қызмет көрсететінін, қандай нарықтарға шыға алатынын және жаңа экономика қанша тұрғынды ұстап тұра алатынын анықтау қажет. Қазіргі жоспар Арқалықты Амангелді және Жангелді аудандарымен біріктіреді. Жоспарлаудың өзі-ақ жаңа функцияны — Торғай өңірінің аграрлық және көлік дамуының орталығын — көрсетеді.

Ресурстық қалада тәуелділік күтілімдермен де өлшенеді. Жоғары туу деңгейі мен халықтың келуі еңбек ұсынысын капиталды көп қажет ететін мұнай саласы тұрақты жұмыс орындарын құратын қарқыннан жылдамырақ ұлғайтады. Жас тұрғындар жұмыспен қамтылу құқығын ірі компаниялардың болуымен байланыстырады, ал компаниялар өздерінің өндірістік қажеттілігінен әлдеқайда асып түсетін қысымға тап болады.

Осылайша ерекше әлеуметтік келісім қалыптасады: кәсіпорын бір мезгілде жұмыс беруші, қоғамдық игіліктердің көзі және ресурстық табысты бөлу тетігі ретінде қабылданады. Жаңа жұмыс орындары маңызды, бірақ мәселе тек жұмыспен қамтумен шектелмейді. Білім, ұтқырлық, бәсекеге қабілетті шағын бизнес және мемлекет пен компаниялардың жауапкершілігіне қатысты түсінікті қағидалар қажет. Әйтпесе штаттың ұлғаюы демография мен экономика арасындағы келесі алшақтықты тек кейінге қалдырады.

Жаңаөзен халық саны өсіп, негізгі ресурс қымбат болып тұрған жағдайда да монотәуелділік сақтала алатынын көрсетеді. Бұл оны халқы азайып жатқан кеншілер қалаларынан ерекшелейді. Мұнда мүмкіндіктерді мұнай саласына қатысты үміттерден де жылдамырақ кеңейту қажет: кәсіптік оқытуды нақты нарықтармен байланыстыру, бір компанияның мердігерлік тізбегінен тыс бизнесті қолдау және ерікті еңбек ұтқырлығын жеңілдету.

2012 жылғы бағдарлама кәсіпорынның тағдыры мен қаланың тағдырын бірге қарастыру қажет екенін мойындаудың көрінісі болды. Ол қалаларды экономикалық әлеуеті бойынша бөлді және тірек жобаларды, шағын бизнесті қолдауды, инфрақұрылымды және қоныс аударуға жәрдемдесуді ұштастырды. Перспективасы төмен қалалар үшін басқарылатын бейімделуге, ал әлеуеті жоғарырақ қалалар үшін жаңа өндірістерді іздеуге жол берілді.

Тәсіл жұмыспен қамтуды және коммуналдық шаруашылықты тұрақтандыру қажет болған кезеңнің міндеттерін шешті. Оның шектеуі кейінірек байқалды: жобалар жиынтығы көбіне экономикалық географиядағы қаланың рөлінен емес, мемлекеттік қолдаудың қолжетімді құралдарынан басталатын. Зауытты қаржыландыруға болады, бірақ өткізу нарығын, жеткізушілерді және адами капиталды бір ғана қаулымен құру мүмкін емес.

2025–2030 жылдарға арналған өңірлік даму тұжырымдамасы неғұрлым сараланған тәсілге қарай жылжып келеді. Қалалар көрсеткіштердің кең жиынтығы және экономикалық қайта құрудың кезеңі бойынша бағаланады. Индустриялық аймақтар, жеңілдетілген қаржыландыру, офтейк-келісімшарттар, кадрлар даярлау және ірі компаниялардың жобалары аумақтың жеке траекториясын құрауы тиіс.

Бұл логика әлемдік тәжірибедегі орынға бағдарланған саясатқа (place-based policy) жақынырақ: мұндай саясат нақты жердің мүмкіндіктеріне сүйенеді. Алайда оның нәтижесі диагностиканың ашықтығына байланысты. Егер қандай тәуекел негізгі деп саналатыны және қандай көрсеткіштер бойынша қала бір топтан екіншісіне өтетіні белгісіз болса, тізім қайтадан талдаудың орнын баса бастайды.

Орынға бағдарланған тәсіл кез келген қаланың міндетті түрде өсуін білдірмейді. Кейбір аумақтар үшін ақылға қонымды мақсат — өнеркәсіптік өзекті сақтау және болашақтағы ауысуға дайындалу; кейбірі үшін — жаңа мамандану; ал кейбірі үшін — сапалы қызметтері бар және халықтың ұтқырлығы жоғары ықшам қала. Саяси күрделілік осы траекторияларды ашық ажырата білуде, әр аумаққа бұрынғы ауқымына бірдей оралуды уәде етуде емес.

Қазақстанда іске қосудың қуатты құралдары бар: бюджеттік инфрақұрылым, жеңілдетілген кредит, арнайы аймақтар, ірі компаниялардың сатып алулары. Олар алғашқы қадамның жоғары құнын еңсеруге көмектеседі. Келесі міндет онша көзге түсе бермейді — кәсіпорындарды жергілікті еңбек нарығымен және жеткізушілермен байланыстыру. Онсыз зауыт ел экономикасы үшін өнім шығарады, ал қалада жұмыс орындарының саны шектеулі болып, сыртқы шешімдерге бұрынғы тәуелділік сақталады.

Сондықтан әрбір жоба үшін екі өлшем маңызды. Біріншісі жалақының, сатып алулардың және салықтардың қандай бөлігі қалада қалатынын көрсетеді. Екіншісі — жобаның өзінен тыс қанша жаңа мүмкіндік бар екенін. Неғұрлым көп тәуелсіз жұмыс беруші ортақ инфрақұрылым мен құзыреттерді пайдаланса, аумақ соғұрлым орнықты болады. Мұндай талдау әңгімені ашылған нысандар санынан шаруашылық байланыстардың сапасына қарай бұрады.

Қазақстанның моноқалаларына кемінде төрт түрлі стратегия қажет. Күшті кәсіпорны бар қалаларда өндірістік тізбекті тереңдетіп, тәуелсіз жеткізушілер белдеуін қалыптастыру керек. Ескі өнеркәсіп алаңдарында — Сарандағыдай, жер мен желілерді тез арада айналымға қайта енгізу қажет. Кәсіпорын жойылғаннан кейін — өңірлік сервистік функцияны іздеу немесе қаланы неғұрлым шағын ауқымға шынайы бейімдеу керек. Өсіп келе жатқан ресурстық қалаларда — өнеркәсіпті демографиямен және әлеуметтік ұтқырлықпен үйлестіру қажет.

Сондықтан тізімнің 27-ден 19-ға қысқаруы тәуелділіктің еңсерілгені туралы өздігінен ештеңе айтпайды. Қала дамудың, критерийлердің өзгеруінің немесе қала құраушы кәсіпорынның жоғалуының арқасында санаттан шыға алады. Нақты нәтиже басқа нәрседен көрінеді: тұрғындардың жұмыс таңдауы бар, кәсіпорындар әртүрлі нарықтарда сатады, жергілікті фирмалар тапсырыстар алады, бюджет салалық құлдырауға төтеп береді, ал инфрақұрылым нақты халық санына сәйкес келеді.

Қазақстанның ерекшелігі — мұраға қалған географияның ауқымында. Ел бір мезгілде ұлттық маңызы бар индустриялық орталықтарды да, қазір жоқ функциялар үшін салынған қалаларды да сақтап отыр. Жалпы саясат қаржылық құралдар бере алады; өміршең рөлді әр аумақ үшін жеке табуға тура келеді. Серияның келесі жарияланымы Арқалыққа арналған — онда мемлекет облыстық функцияларынан айырылып, кеніш жабылғаннан кейін тұтас өңірлік торапты қалпына келтіруге тырысып отыр.